Gender Equality Plan (GEP) Nedir? AB Projelerinde “Sessiz Kriter” Rehberi

Horizon Europe başvurusu hazırlayan birçok Türk kurum, teknik kapasitesine ve proje fikrine güvenirken beklenmedik bir engelle karşılaşıyor: Gender Equality Plan (GEP) yani Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Planı. 2022 yılından itibaren Avrupa Komisyonu, belirli kurum türleri için GEP sahibi olmayı bir uygunluk kriteri haline getirdi. GEP’i olmayan kurumlar, proje ne kadar iyi olursa olsun, hibe sözleşmesi imzalayamıyor. Peki GEP tam olarak nedir, kimleri kapsar ve nasıl hazırlanır?

Kritik Uyarı: GEP’i olmayan kurumlar, proje ne kadar güçlü olursa olsun, hibe sözleşmesi imzalayamaz ve konsorsiyumdan çıkmak zorunda kalabilir.

GEP Neden Zorunlu Hale Geldi?

Avrupa Birliği, araştırma ve inovasyonda toplumsal cinsiyet eşitliğini uzun süredir öncelikli bir politika alanı olarak belirlemiş durumda. Avrupa Araştırma Alanı (ERA) politika gündeminin temel yapısal önceliklerinden biri, araştırma ve inovasyon ekosisteminde cinsiyet eşitliğinin güçlendirilmesidir. Horizon Europe programıyla birlikte bu öncelik somut bir uygunluk kriterine dönüştü: 2022 ve sonrasındaki çağrılara başvuran kamu kurumları, üniversiteler ve araştırma kuruluşları için GEP sahibi olmak zorunlu hale geldi.

Bu zorunluluk yalnızca bir formalite değil; Komisyon’un hedefi kurumsal kültürde kalıcı bir yapısal dönüşüm sağlamak. Araştırma ortamında kadınların karar alma mekanizmalarındaki temsilinden iş-yaşam dengesine, işe alım süreçlerindeki eşitlikten araştırma içeriğine cinsiyet boyutunun entegrasyonuna kadar geniş bir alanı kapsıyor.

GEP Kimleri Kapsar?

Horizon Europe’taki GEP uygunluk kriteri, AB üye devletleri ve asosiye ülkelerden (Türkiye dahil) başvuran şu kurum türlerini kapsar:

• Kamu kurumları: Araştırma fonlama kuruluşları, bakanlıklar ve diğer kamu otoriteleri.
• Yükseköğretim kurumları: Hem kamu hem özel üniversiteler.
• Araştırma kuruluşları: Hem kamu hem özel araştırma merkezleri ve enstitüler.

Önemli istisna: Özel sektör KOBİ’leri, sivil toplum kuruluşları ve kâr amacı güden şirketler bu zorunluluktan muaftır. Ancak bu kurumların da GEP hazırlaması, konsorsiyumdaki konumlarını güçlendirir ve projenin “Etki” (Impact) puanına katkı sağlar.

GEP’in Dört Zorunlu Yapı Taşı

Avrupa Komisyonu’nun kılavuzuna göre geçerli bir GEP, dört zorunlu süreç gerekliliğini (mandatory building blocks) karşılamalıdır:

1. Resmi ve Kamuya Açık Belge: GEP, kurumun üst yönetimi tarafından imzalanmış, kurum web sitesinde yayımlanmış resmi bir belge olmalıdır. Belge; cinsiyet eşitliğine yönelik taahhüdü, net hedefleri ve bu hedeflere ulaşmak için planlanan eylemleri içermelidir. Bir iç genelge veya taslak yeterli değildir; planın herkesin erişimine açık olması şarttır.
2. Ayrılmış Kaynaklar: GEP’in tasarımı, uygulanması ve izlenmesi için kurum bünyesinde kaynaklar ayrılmalıdır. Bu kaynaklar; eşitlik sorumlusu veya cinsiyet eşitliği ekibi gibi özel pozisyonlar için bütçe, akademik ve idari personelin bu çalışmalara ayırdığı zaman ve gerekli altyapıyı kapsar.
3. Veri Toplama ve İzleme: Plan, cinsiyete göre ayrıştırılmış (sex-disaggregated) verilerle desteklenmelidir. Tüm personel kategorilerinde kadın-erkek dağılımını gösteren temel veriler toplanmalı, yıllık veya düzenli ilerleme raporlarıyla izlenmelidir.
4. Eğitim ve Kapasite Geliştirme: Kurum genelinde cinsiyet eşitliği farkındalık eğitimleri ve karar vericiler ile personel için bilinçaltı cinsiyet önyargıları (unconscious gender bias) eğitimleri düzenlenmelidir. Bu eğitimler tek seferlik değil, sürekli ve sistematik olmalıdır.

Beş Tavsiye Edilen İçerik Alanı

Dört zorunlu yapı taşının yanı sıra, Komisyon GEP’lerde ele alınması tavsiye edilen beş tematik alan belirlemiştir:

• İş-yaşam dengesi ve kurum kültürü: Esnek çalışma düzenlemeleri, ebeveyn izin politikaları.
• Liderlik ve karar almada cinsiyet dengesi: Yönetim kurulları, akademik komiteler ve üst yönetimde kadın temsili.
• İşe alım ve kariyer ilerlemesinde eşitlik: Şeffaf terfi kriterleri, mentörlük programları.
• Araştırma ve öğretimde cinsiyet boyutunun entegrasyonu: Araştırma tasarımında cinsiyet analizinin dikkate alınması.
• Toplumsal cinsiyete dayalı şiddete karşı önlemler: Cinsel taciz politikaları, şikayet mekanizmaları.

Başvuru Sürecinde GEP Nasıl Kontrol Edilir?

Horizon Europe’ta GEP kontrolü iki aşamalı çalışır:

• Başvuru aşamasında: Kurumun yasal temsilcisi (LEAR), Funding & Tenders Portal üzerinden bir öz beyan (self-declaration) anketi doldurur. Başvuru sırasında GEP’in henüz hazır olmaması kabul edilebilir.
• Hibe sözleşmesi aşamasında: Proje kabul edilirse, Grant Agreement imzalanmadan önce konsorsiyumdaki tüm ilgili kurumların geçerli bir GEP’e sahip olması zorunludur.

GEP Hazırlarken Pratik Öneriler

Avrupa Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Enstitüsü (EIGE), GEP hazırlama sürecini kolaylaştıran GEAR aracını sunmaktadır. Türk kurumlarına özel pratik öneriler:

• Mevcut politikaları kontrol edin: Birçok Türk üniversitesinin halihazırda kadın çalışmaları merkezleri ve eşitlik birimleri bulunuyor. Bu yapıları GEP çerçevesine entegre edin.
• Veri toplamaya erken başlayın: Cinsiyete göre ayrıştırılmış veri toplama süreci zaman alır. İK biriminizle koordinasyonu en az altı ay önceden başlatın.
• Üst yönetim desteğini alın: GEP’in resmi bir belge olması gerekliliği, rektörlük veya genel müdürlük düzeyinde onay gerektirir.
• Kesişimsellik (Intersectionality) Faktörü: ERA Policy Agenda 2025-2027 kapsamında kesişimsellik (intersectionality) yaklaşımı giderek daha fazla önem kazanıyor; yaş, engellilik ve diğer katmanları plana dahil etmek kurumunuzu geleceğe hazırlayacaktır.
• Kopyala-yapıştır yaklaşımından kaçının: Komisyon, kurumun kendi bağlamına özgü bir plan bekler.
• İlerlemeyi ölçülebilir yapın: Genel ifadeler yerine somut hedefler ve göstergeler belirleyin.

Sonuç: GEP Bir Engel Değil, Stratejik Bir Araç

Gender Equality Plan (GEP) gerekliliği, ilk bakışta bürokratik bir yük gibi görünebilir. Ancak doğru yaklaşıldığında, kurumunuzun araştırma ortamını iyileştiren ve uluslararası iş birliklerinde güvenilirliğinizi artıran stratejik bir araç haline gelir. ERA Politika Gündemi 2025-2027, cinsiyet eşitliğini kesişimsel bir yaklaşımla ele almayı ve süreçleri daha yapısal hale getirmeyi hedefliyor.

HibePortalı olarak, AB projelerinde bu ve benzeri “sessiz kriterleri” yakından takip ediyor, Türk üniversiteleri ve araştırma kurumlarını en güncel gerekliliklere hazırlıyoruz. 2026-2027 çağrı takvimine güçlü girmek için GEP uyumunuzu şimdiden tamamlamanızı öneriyoruz.

GEP hazırlama, mevcut planınızı revize etme veya kurumunuza özel yol haritası çıkarma konusunda destek isterseniz, sorularınız için HibePortalı.com üzerinden bizimle temeasa geçebilirsiniz.

Kaynaklar:

• European Commission, “Gender equality in research and innovation”
• EIGE, “Horizon Europe gender equality plan eligibility criterion”
• EIGE GEAR Tool