Açık Bilim (Open Science) Nedir? AB Projelerinde Veri Yönetim Planı (Data Management Plan – DMP) Rehberi

Horizon Europe başvurusu hazırlayan birçok kurum; teknik içerik ve konsorsiyum yapısına odaklanırken kritik bir gerekliliği göz ardı edebiliyor: Open Science (Açık Bilim) ve Veri Yönetim Planı (Data Management Plan – DMP). Oysa bu iki kavram, Horizon Europe’ta yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, değerlendirme sürecinde doğrudan puan etkisi taşıyan stratejik bileşenlerdir.

Bu yazıda Open Science’ın ne anlama geldiğini, gizlilik endişelerine nasıl yanıt verdiğini ve bir DMP dokümanının nasıl hazırlanması gerektiğini ele alıyoruz.

Open Science: Sadece Açık Erişim Değil

Open Science, araştırma sürecinin her aşamasında şeffaflık, erişilebilirlik ve yeniden üretilebilirliği esas alan bir yaklaşımdır. Avrupa Komisyonu bu kavramı Horizon Europe’un temel ilkelerinden biri olarak belirlemiş ve Model Hibe Sözleşmesi (MGA) Madde 17 ile yasal bir yükümlülük haline getirmiştir.

Kavram, yalnızca yayınların açık erişime sunulması anlamına gelmez; araştırma verilerinin FAIR ilkelerine uygun yönetimi, araştırma çıktılarının paylaşımı, vatandaş bilimi ve toplumsal katılım gibi geniş bir yelpazeyi kapsar. Temel ilke şudur:

“Mümkün olduğunca açık, gerektiği kadar kapalı”
(as open as possible, as closed as necessary)

FAIR Veri İlkeleri Nedir?

Horizon Europe kapsamında üretilen tüm araştırma verilerinin FAIR ilkelerine uygun yönetilmesi zorunludur. Bu dört temel nitelik, verinin değerini belirler:

• Findable (Bulunabilir): Verilere Dijital Nesne Tanımlayıcı (Digital Object Identifier– DOI) gibi benzersiz tanımlayıcılar atanmalı ve veriler aranabilir kaynaklarda dizinlenmelidir.
• Accessible (Erişilebilir): Veriler standart protokollerle erişilebilir olmalıdır. Verinin kendisi kapalı olsa bile meta verilerin erişilebilir kalması gerekir.
• Interoperable (Birlikte İşlenebilir): Veriler, topluluk tarafından kabul görmüş standart formatlarda yapılandırılmalıdır.
• Reusable (Yeniden Kullanılabilir): Veriler, net lisans bilgileri ve yeterli dokümantasyonla sunulmalıdır.

Biliyor muydunuz? Avrupa Komisyonu’nun araştırmasına göre, FAIR ilkelerine uygun olmayan verilerin Avrupa bilim sistemine yıllık maliyeti en az 10,2 milyar Euro olarak hesaplanmaktadır.

Açık Bilim (Open Science) Endüstrinin Gizliliğini Tehdit Ediyor mu?

Özellikle KOBİ’ler ve özel sektör ortakları için en büyük endişe, ticari sırların ifşa olma riskidir. Ancak sistem, gizliliği korumak için net mekanizmalar sunar. MGA Madde 17.1, şu durumlarda verilerin kapalı tutulmasını meşru kabul eder:

• Ticari sırlar ve know-how: Rekabet avantajı sağlayan teknik bilgiler açıklanmak zorunda değildir.
• Fikri mülkiyet hakları: Patent başvurusu yapılmış veya planlanan buluşlarla ilgili veriler korunabilir. Gerekirse erişim erteleme (embargo) uygulanabilir.
• Kişisel verilerin korunması: GDPR kapsamındaki kişisel veriler açık erişim yükümlülüğünden muaftır.
• Güvenlik kaygıları: Ulusal güvenlik veya kamu güvenliğiyle ilgili hassas veriler kapalı tutulabilir.

Pratikte bir KOBİ; geliştirdiği algoritmanın kaynak kodunu veya üretim parametrelerini açmak zorunda değildir, ancak bu verilerin neden kapalı tutulduğunu veri yönetim planı içinde açık şekilde gerekçelendirmelidir.

Veri Yönetim Planı (DMP) Nasıl Hazırlanır?

DMP, projenin yaşam döngüsü boyunca verilerin nasıl toplandığını, saklandığını ve paylaşıldığını tanımlayan zorunlu bir belgedir ve iki aşamada hazırlanır:

1. Başvuru aşamasında: Proje önerisinin Excellence bölümünde kısa (yaklaşık 1 sayfa) bir DMP özeti sunulur.
2. Proje başladıktan sonra: Genellikle ilk 6 ay içinde detaylı bir DMP, zorunlu bir çıktı (deliverable) olarak sunulmalıdır.

Değerlendiriciler, verinin açık olup olmadığına değil; bu kararın ne kadar tutarlı ve gerekçeli olduğuna odaklanır. Gerekçesiz şekilde tüm veriyi açmak veya kapatmak, başvurularda en sık karşılaşılan puan kaybı nedenlerinden biridir.

DMP’de Güçlü İfade Nasıl Görünür?

Zayıf bir ifade: “All data will be shared openly.”

Daha güçlü bir ifade: “Processed datasets will be shared via Zenodo under CC-BY license, while raw data will remain restricted due to commercial sensitivity. Metadata will be publicly available.”

Bu tür somut ifadeler, veri yönetim yaklaşımınızın gerçekten planlandığını gösterir. Ayrıca veri yönetim maliyetleri, Horizon Europe hibesi kapsamında uygun maliyet (eligible cost) olarak kabul edilmektedir.

Ücretsiz Araçlar ve Güvenilir Veri Saklama Platformları

Horizon Europe, verilerin güvenilir veri saklama platformlarında korunmasını şart koşar. En yaygın kullanılan araçlar şunlardır:

• Zenodo: Veri Saklama(CERN)
• OpenAIRE Argos: Veri Yönetim Planı Hazırlama
• Data Stewardship Wizard: Veri Yönetim Planı Hazırlama
• DMPonline: Veri Yönetim Planı Hazırlama

Sonuç: Stratejik Planlama Puan Getirir

Açık Bilim (Open Science) ve Veri Yönetim Planı (DMP) , başvurularda yalnızca teknik bir zorunluluk değildir; aynı zamanda projenizin kalitesini gösteren önemli bir vitrindir. Kritik olan soru şudur:

“Hangi veriyi açmalıyım?” değil, “Hangi veriyi neden açıyorum veya kapalı tutuyorum?”

Bu yaklaşım, yalnızca uyum sağlamak için değil, aynı zamanda daha güçlü bir başvuru oluşturmak için gereklidir.

Mevcut başvurunuzun Open Science ve DMP bölümünü değerlendirmek veya proje özelinde örnek bir veri yönetim yaklaşımı oluşturmak isterseniz, stratejik veri yönetimi ve analiz hizmetlerimiz hakkında daha fazla bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.